Bij ruwbouw tot meubels maken, traditionele houtverbindingen hebben nog steeds hun nut. In deze aflevering staan we stil bij enkele technische types die je als hobbyist zelf kan maken.
Een pengatverbinding met spatpen. Deze verbinding komt op de hoek, waarbij de pen een verdikking krijgt ter versteviging; de spatpen.
De balk is op maat afgekort, en daarbij plaats je meteen de breedte van de balk die je wil verbinden. Tip: teken een klein lijntje, en trek daarna altijd door met winkelhaak. Je weet nooit als je de balk ietwat schuin houdt, terwijl de winkelhaak wél recht zal zijn.
Je maakt altijd eerst het gat. Teken die af. Het is makkelijker om later daarop de pen aan te passen, dan andersom. In ons geval: 17 mm van de rand weg, en dan een gat van 12 mm.
Het is veel meten om de groef aan te duiden. Als alternatief kan je met een kruishout te werk: met deze tool kan je telkens gelijke afstanden overzetten. Onze maat van 17 mm kan je tussen het stootblok en de nagel vastzetten, waarna je op het werkstuk een lijn met deze maat in het hout kan krassen. Duw van je weg, nooit naar je toe.
Waar de spatpen komt te zitten, duid je ook nog aan. Het is de bedoeling om telkens over te zetten welke delen uit het hout weg moeten. Om het overzicht te bewaren tussen alle lijnen, markeer je in het rood wat we straks wegwerken.
Met de bovenfrees halen we het diepere deel weg voor de pen, aan het ondiepere stuk van de spatpen komen we nog niet. Met een stootblok of kaliber op z’n plaats, heb je een geleider tegen de zool van de machine, om heel precies de frees z’n werk te laten doen.
Het stuk van de spatpen haal je sneller uit door eerst met een handzaag de groeven uit te zagen, en het overtollige deel beitel je voorzichtig weg.
Tijd om de bijhorende pen te maken. Als eerste start je met een daglijn. Dat is de markering tot waar de houten delen van de verbinding tegen elkaar uitkomen.
Zo diep het gat is, zo lang maak je in principe de bijhorende pen, maar geeft het altijd nog 2 mm speling. Dan is er wat ruimte voor het hout om te werken en loop je niet het risico dat de pengatverbinding te veel spant bij het in elkaar zetten. Zet de lijn langs alle kanten over, en duid de eindlijn aan met een kruisje erop, dat wijst erop dat je over deze lijn volledig moet doorzagen?
Pak de bijhorende staander en regel bij elkaar. Neem nog steeds de maat van daarnet met het kruishout en kras uit. Herhaal langs de tegenoverstaande zijde.
Om de dikte van de pen zélf af te tekenen, kan je de stukken hier gewoon op elkaar plaatsen.
Er is nog een alternatief. Je kan op het kruishout de nodige dikte van de pen, hier 12 mm, met twee nagels afstemmen. Knip ze dan wel op gelijke hoogte af. Door de punten wat bij te vijlen, bekom je twee kraspunten om makkelijk de pen aan te duiden.
Positioneer de balken bij elkaar, en duid nog de spatpen aan.
De pen zaag je niet zomaar uit. Zet zowel links als rechts de handzaag eerst schuin in. Daarna zaag je de twee schuine kanten naar elkaar toe dieper uit. Het laatste stuk zaag je dan recht naar beneden af. Zo ben je veel zekerder dat je een rechte zaagsnede bekomt. Herhaal langs de andere zijde van de te bekomen pen. Zaag haaks op je zaagsnedes de pen daarna uit. Als hulpmiddel, kan je jezelf behelpen met een stootblok om rechter te zagen.
Hou de pen naast de groef, en duidt aan waar de spatpen zit. Teken deze lijn door op de pen. Check hoe diep de spatpen zit. En breng over op de pen. Zaag daarna netjes uit. De groef is hier afgerond omwille van de gebruikte freeskop. Dat kan je nog mooier uitwerken met een beitel. Als laatste werk je de pen nog bij met scheve kantjes. Zo kan de lijm beter grip vinden rondom de pen. Dit zorgt er tegelijk voor dat de pen niet afscheurt als je erop tikt met houten hamer tijdens het bevestigen.
Een pengatverbinding kan ook open en doorgaand zijn. De pen is hierbij een zeer lange tand, die je kan zien zitten.
De techniek is hetzelfde: steeds beginnen met de groef te maken. Zet de breedte van de balk waarmee je wilt verbinden over, en zet de daglijn. Gebruik er opnieuw het kruishout voor om de groef aan te duiden.
Zaag de groef uit langs de gekraste kruishoutlijnen.
De groef kan je met de beitel uitsteken, maar vertrek niet op de lijn zelf. Want de beitel schiet ietwat naar binnen en dan zit je te ver. Kap laag per laag af, tot in het midden. Draai daarna de balk om, en herhaal. Daarna kan je de laatste restant uitsnijden tot aan de daglijn.
Het is opnieuw een kwestie van de daglijn af te tekenen, en daarna ga je er de pen bij voegen. Teken opnieuw de lijn langs alle kanten over met een winkelhaak.
Duid het overtollige hout aan met een eindlijn, kort af, en kras de pen uit.
Met het rode gedeelte van een paringspen duidt je aan wat weg mag.
De pen kan je ook uithalen met een tafelzaag. Stel het zaagblad in tot op de gekraste lijnen in het hout. En werk stap voor stap het hout uit. Herhaal ook aan de andere zijde. Eens je nauwkeurig hebt gewerkt, valt de verbinding netjes in elkaar.
De pengatverbinding hoeft ook niet op een hoek uit te komen, maar kan ook het verlengde van de regel zitten. Dan bekom je een T-verbinding, en hier is ze niet doorgaand alvast.
Wederom, eerst start je met de groef. Kras de juiste maten over, arceer wat weg mag en frees de groef netjes uit.
De gatdiepte bedraagt hier 35 mm, dus de penlengte komt neer op 33 mm. Om wat speling over te hebben.
Duid de eindlijn aan met een kruisje, en trek de lijn door langs alle zijkanten van de balk.
Opnieuw geldt hetzelfde: duidt de positie van de pen met het kruishout, en markeer met rood wat weg valt.
Zaag de pen vervolgens netjes uit. De tand kan je nog een klein beetje afronden. Dat zal ze vlotter doen passen in de groef. En daarmee heb je alweer een nieuwe verbinding klaar.
Een nieuwe hoekverbinding met pen combineert een doorgaande pen met een pen die tegen deze pen aansluit.
Tussen beiden pennen zit dan wel een spatie van 2 mm. De nodige pen-gatverbinding is al gemaakt, nu volgt de aansluiting.
Het stramien is hetzelfde: te werk gaan met het kruishout, en daarna het gat uitfrezen.
De afrondingen bijwerken van de freesstift levert een vlottere insteek van de pen op.
De bijhorende regel komt erbij. Rondom de balk kopieer je de daglijn. Waar de verbinding uitkomt, geef je opnieuw een speling van 2 mm., wat uiteindelijk de eindlijn oplevert. Duid aan op alle zijkanten. Met het arceren, komt de tand al duidelijker in beeld. Nu nog enkel uitzagen.
Zodra je de verbinding voorlopig ineen zet, verminder je nog de pen. Duid het teveel aan en kort af. Nog louter de kantjes afschuinen en daarna sluit ook deze verbinding netjes aan.
De hoekverbinding kan je ook in verstek aansluitend maken. De techniek is hetzelfde, alleen ga je de tanden in verstek afkorten.
In ons voorbeeld zijn de sleuven al uitgefreesd, en de bijhorende pen is al op maat. Op het zicht kan je de pen op 45 graden aftekenen. Dat zaag je eenvoudigweg handmatig af. Herhaal bij de andere pen, en daarmee is de verbinding af.
Bij deze variant van de pen-gatverbinding creëer je een gewone pen, waarbij je de pen in de breedte met één vierde gaat verminderen.
De techniek is zoals eerder gedemonstreerd, alleen breng je nu nog de eindvermindering over. Dan hoef je de pen nog enkel bij te werken. Bij een verzorgde zaagsnede, klikt alles netjes in elkaar, Eventueel kan langs deze schoudering nog wat extra uitgebeiteld worden, mocht de verbinding toch nog te veel knellen.
Een klassiekere verbinding is de houtverbinding met deuvels. Wat dan wel erg belangrijk is, dat de deuvels aan beide kanten exact recht zitten.
Om dat te realiseren, maken we gebruik van een kaliber.
Eerst komt er een richtlijn die beide houtdelen in lijn brengt. Naast deze lijn, zet je nog twee extra markeringen. Dit zal de posities van 3 deuvels bepalen. De afmeting is niet zo belangrijk, wel dat de posities gelijk worden overgehaald straks.
De houtboor in het kaliber stel je af met wat tape zodat hij net iets over de de helft van de deuvel uitkomt. Plaats het kaliber op de gemarkeerde posities, en boor uit. Herhaal op de kopse kant van de andere balk. Daarna kunnen de deuvels erin en sla je ze steviger vast met enkele tikken van een houten hamer.
Een zwaluwstaartverbinding heeft als voordeel dat ‘ie niet uit de verbinding kan schuiven.

Let wel, bij dit type maak je eerst de staart, en daar pas je de groef van de verbinding op aan. Mocht je de schuine kant net te schuin hebben gemaakt, kan je het gat daar nog aan aanpassen.
Vertrekkend vande daglijn tekenen we hier een zwaluwstaart van 30 mm lang. De schuinte komt uit op 10 mm. Door de hoeken te verbinden, creëer je de schuintes. Het overschot kort je af, daarna pa je de schuine kanten aan.
Om de bijhorende regel af te werken, trek je de richtlijn in het midden van de kopse kant door, zo kan je alles met elkaar uitlijnen. Zet de contouren over, en ook langs de grenzende zijkant. Nu duidelijk is welk hout weg mag, maak je verschillende zaagsnedes naast elkaar. Zo kan je makkelijker stuk per stuk wegbeitelen. Doe dit voorzichtig, en snij op het einde alles zo vlak mogelijk uit.
Dit waren dus enkele voorbeelden van klassieke houtverbindingen. Bij de tooldokter blijven we aandacht scheppen aan houtbewerking, dus check zeker ook onze andere filmpjes op dobbit.be.

8 HOUTVERBINDINGEN uitgelegd

Wat heb je nodig

Meer weten over

Deel je (nieuws)verhaal